कधी असं झालंय का तुमच्यासोबत - कुठेतरी काहीतरी घडतं, आणि लगेच मनात विचार येतो, "यावर मी काहीतरी बोलायला हवं"? एखादी बातमी असो, कुणाची पोस्ट असो, किंवा ग्रुपमध्ये चाललेली चर्चा असो - आपल्याला असं वाटतं की गप्प राहिलो तर लोक काय म्हणतील?
प्रत्येक गोष्टीवर व्यक्त व्हावंसं वाटणं हे खरं तर आपल्या मनातल्या एका खोल गरजेतून येतं - "मला अस्तित्व आहे, माझं मत मोजल जातं" हे सिद्ध करण्याची गरज. सोशल मीडियामुळे ही गरज आणखी वाढली आहे - जिथे मौन राहणं म्हणजे जणू दुर्लक्ष केल्यासारखं वाटतं, आणि व्यक्त होणं म्हणजे उपस्थिती दाखवणं.
याच्यामागे आणखी एक गोष्ट असते - आपल्याला वाटतं की जर आपण बोललो नाही, तर आपण त्या विषयाशी, त्या समूहाशी जोडलेलो नाही असं दिसेल. म्हणजे व्यक्त होणं हे कधी कधी मत मांडण्यापेक्षा जास्त "मी इथे आहे, मी विचार करतो" हे दाखवण्यासाठी असतं.
खरं सांगायचं तर, मलाही हे खूप वेळा जाणवलंय. सुरुवातीला माझ्या बाबतीत सुद्धा असंच व्हायचं, एखाद्या विषयावर माझं ठाम मत नसतानाही मी काहीतरी बोलायचे, कारण गप्प राहणं विचित्र वाटत होतं. जणू मौन म्हणजे अनास्था, आणि बोलणं म्हणजे मी जागरूक आहे हे दाखवणं.
पण थोडं थांबून विचार केला तर लक्षात आलं की- प्रत्येक गोष्टीवर मत असायलाच हवं, हा नियम कुणी बनवला? काही गोष्टी अशा असतात ज्या आधी नीट समजून घ्याव्या लागतात, काही गोष्टींवर आपला अनुभवच नसतो, आणि काही गोष्टी फक्त शांतपणे बघायच्या असतात - लगेच त्यावर शिक्का मारायची घाई नसते.
आजकाल सोशल मीडिया आणि डिजिटल युगामुळे "प्रत्येक विषयावर माझं एक मत असलंच पाहिजे आणि ते मी मांडलंच पाहिजे" अशी एक अदृश्य चढाओढ तयार झाली आहे. आजूबाजूला घडणाऱ्या लहान-मोठ्या प्रत्येक गोष्टीवर लगेच व्यक्त व्हावसं वाटण्यामागे काही महत्त्वाची मानसिक, सामाजिक आणि तांत्रिक कारणं आहेत:
1. FOMO (Fear of Missing Out) आणि आउटडेटेड होण्याची भीती
जगात किंवा सोशल मीडियावर एखादा विषय ट्रेंड होतोय, तेव्हा त्यावर आपण काही बोललो नाही तर "मी प्रवाहाच्या मागे पडलोय का?" किंवा "मला याबद्दल काहीच माहिती नाही का?" अशी एक सुप्त भीती मन व्यापून टाकते. चर्चेचा भाग बनून राहण्याच्या गरजेपोटी लोक लगेच व्यक्त होतात.
2. अल्गोरिदमची रचना आणि इन्स्टंट व्हॅलिडेशन (Instant Validation)
आजकालचे डिजिटल प्लॅटफॉर्म्स आपल्या भावनांवर (Reactions) चालतात.
✍️तुम्ही एखाद्या विषयावर मत मांडलं, की लगेच त्याला लाईक्स, कमेंट्स किंवा शेअर्स मिळतात.
⚗️ यामुळे मेंदूमध्ये 'डोपामाईन' (Dopamine) नावाचं रसायन तयार होतं, जे आपल्याला तात्पुरता आनंद आणि 'माझं म्हणणं महत्त्वाचं आहे' ही भावना देतं. त्यामुळे पुन्हा पुन्हा व्यक्त होण्याची सवय जडते.
3. 'मी कुणीतरी आहे' हे सिद्ध करण्याची गरज (Identity & Visibility)
अनेकदा स्वतःची ओळख टिकवून ठेवण्यासाठी किंवा आपण किती सुशिक्षित, संवेदनशील किंवा जागरूक आहोत हे दाखवण्यासाठी लोक प्रत्येक घटनेवर भाष्य करतात. व्यक्त होण्याला अनेकदा 'सक्रिय असण्याचं' किंवा 'जागृत नागरिक/व्यक्ती असण्याचं' लक्षण मानलं जातं.
4. भावनिक उद्रेक आणि अस्वस्थता (Emotional Overload)
आजकाल माहितीचा इतका भडिमार होतो की सतत कोणत्या ना कोणत्या अन्यायाची, अपघाताची किंवा वादाची बातमी डोळ्यांसमोर येते. यामुळे मनात अस्वस्थता किंवा राग निर्माण होतो. ही अस्वस्थता बाहेर काढण्यासाठी लोक सोशल मीडियाचा वापर करतात.
पण प्रत्येक गोष्टीवर व्यक्त होणं खरोखर गरजेचं आहे का?
🤔एक विचार करायला हवा:
🫠प्रत्येक घटनेवर मत असणंच पाहिजे असं नाही, आणि मत असल तरी ते प्रत्येक वेळी मांडलंच पाहिजे असंही नाही.
⬛सतत आणि प्रत्येक गोष्टीवर प्रतिक्रिया देण्याचे काही दुष्परिणामही होतात:
🌀मानसिक थकवा (Mental Fatigue): प्रत्येक वादात किंवा चर्चेत हिरिरीने उतरल्यामुळे तुमची मानसिक ऊर्जा निष्कारण खर्च होते.
😐अपूर्ण माहितीवर मत बनवणं: अनेकदा घटनेची पूर्ण सत्यता माहिती नसताना आपण घाईघाईने प्रतिक्रिया देतो, ज्यामुळे नंतर पश्चात्ताप होऊ शकतो.
🧘🏻♀️शांततेचा अभाव: सतत व्यक्त होण्याच्या नादात "ऐकणे", "निरीक्षण करणे" आणि "विषय समजून घेणे" या गोष्टी मागे पडतात.
यावर काय करता येईल?
१. पॉज (Pause) घ्या: एखादी घटना घडल्यावर लगेच प्रतिक्रिया देण्याऐवजी स्वतःला काही तास किंवा एक दिवस द्या.
२. स्वतःला ३ प्रश्न विचारा:
✓मला या विषयाची पूर्ण माहिती आहे का?
✓ माझ्या व्यक्त होण्याने या समस्येवर काही सकारात्मक फरक पडणार आहे का?
✓हे माझं मानसिक स्वास्थ्य बिघडवत आहे का?
३. 'शांत राहणं' हाही एक पर्याय आहे: प्रत्येक गोष्टीत सहभागी न होणं म्हणजे दुर्लक्ष करणं नव्हे, तर स्वतःची मानसिक ऊर्जा योग्य ठिकाणी वापरणं आहे.
खरी ताकद बोलण्यात नसते, कधी कधी ती न बोलण्यातही असते. जिथे आपल्याला खरंच काही सांगायचं आहे, तिथे बोलावं. बाकी ठिकाणी शांत राहणं हा कमकुवतपणा नाही, तो समजूतदारपणा आहे.
तुम्हाला असं कधी वाटलंय का, की न बोलताही तुम्ही बरोबर होता? खाली नक्की सांगा.
